Đấu thầu trong đầu tư và xây dựng là quy trình lựa chọn nhà thầu để đảm bảo hiệu quả, minh bạch và đúng pháp luật. Luật Đấu thầu 2023 quy định các hình thức như đấu thầu rộng rãi, hạn chế, chỉ định thầu, chào hàng cạnh tranh, mua sắm trực tiếp và các hình thức khác, áp dụng tùy từng loại gói thầu. Nội dung được Viện Đào Tạo Và Hợp Tác Giáo Dục (TIEC) tổng hợp nhằm giúp người đọc nắm đúng quy định và áp dụng chính xác trong thực tế.
Đấu thầu là gì?
Theo quy định tại Luật Đấu thầu 2023 , đấu thầu được hiểu là quá trình lựa chọn nhà thầu để ký kết và thực hiện hợp đồng cung cấp dịch vụ tư vấn, dịch vụ phi tư vấn, mua sắm hàng hóa, xây lắp; đồng thời lựa chọn nhà đầu tư để ký kết và thực hiện hợp đồng dự án đầu tư kinh doanh. Toàn bộ quá trình này được thực hiện trên cơ sở đảm bảo các nguyên tắc cạnh tranh, công bằng, minh bạch, hiệu quả kinh tế và trách nhiệm giải trình.
So với quy định trước đây, Luật Đấu thầu mới nhất đã có sự điều chỉnh quan trọng khi mở rộng phạm vi “dự án đầu tư có sử dụng đất” thành “dự án đầu tư kinh doanh”. Sự thay đổi này giúp bao quát rộng hơn các loại hình dự án trong thực tiễn, đồng thời tăng cường tính thống nhất trong quản lý hoạt động đấu thầu và lựa chọn nhà đầu tư.
Các hình thức đấu thầu hiện nay
Theo quy định tại Luật Đấu thầu 2023, việc lựa chọn nhà thầu và nhà đầu tư được thực hiện thông qua nhiều hình thức khác nhau, tùy thuộc vào tính chất, quy mô và yêu cầu của từng gói thầu. Các hình thức này được xây dựng nhằm đảm bảo nguyên tắc cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế trong quá trình sử dụng vốn nhà nước. Đồng thời, pháp luật cũng quy định rõ điều kiện áp dụng cho từng hình thức để tránh lạm dụng và đảm bảo lựa chọn đúng nhà thầu phù hợp.
Đấu thầu rộng rãi
Theo Điều 21 Luật Đấu thầu 2023, đấu thầu rộng rãi là một trong những hình thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư được áp dụng phổ biến và mang tính cạnh tranh cao nhất hiện nay. Đấu thầu rộng rãi được xem là hình thức ưu tiên trong lựa chọn nhà thầu nhằm tối đa hóa tính cạnh tranh, nâng cao chất lượng thực hiện gói thầu và đảm bảo minh bạch trong quá trình sử dụng vốn nhà nước.
- Đấu thầu rộng rãi là hình thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư trong đó không hạn chế số lượng nhà thầu, nhà đầu tư tham dự, đảm bảo môi trường cạnh tranh công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế.
- Hình thức này được áp dụng đối với các gói thầu, dự án thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Đấu thầu 2023, trừ các trường hợp đặc thù được quy định tại các mục 2.2, 2.3, 2.4, 2.5, 2.6, 2.7 và 2.8 theo quy định pháp luật hiện hành.
Đấu thầu hạn chế
Theo Điều 22 Luật Đấu thầu 2023, đấu thầu hạn chế là hình thức lựa chọn nhà thầu được áp dụng trong các trường hợp có yêu cầu cao về kỹ thuật hoặc mang tính đặc thù. Hình thức này nhằm đảm bảo việc lựa chọn đúng nhà thầu có năng lực phù hợp với tính chất của gói thầu. Đồng thời vẫn duy trì yếu tố cạnh tranh trong phạm vi các nhà thầu đủ điều kiện tham gia.
Đấu thầu hạn chế được áp dụng trong trường hợp gói thầu có yêu cầu kỹ thuật cao hoặc kỹ thuật có tính đặc thù mà chỉ có một số nhà thầu đáp ứng được yêu cầu. Việc áp dụng hình thức này giúp nâng cao hiệu quả lựa chọn nhà thầu trong thực tiễn. Qua đó, đảm bảo chất lượng thực hiện và hạn chế rủi ro trong quá trình triển khai dự án.
Chỉ định thầu
Theo Điều 23 Luật Đấu thầu 2023, chỉ định thầu là hình thức lựa chọn nhà thầu được áp dụng trong các trường hợp đặc biệt, khi việc tổ chức đấu thầu rộng rãi hoặc các hình thức cạnh tranh khác không phù hợp hoặc không đáp ứng yêu cầu về thời gian, tính chất và mức độ cấp bách của gói thầu. Chỉ định thầu được áp dụng đối với các gói thầu trong các trường hợp sau:
- Gói thầu cần thực hiện để khắc phục ngay hậu quả do sự cố bất khả kháng hoặc tình huống cấp bách; gói thầu cần bảo đảm bí mật nhà nước; gói thầu cần triển khai ngay để tránh nguy hại đến tính mạng, sức khỏe, tài sản của cộng đồng hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến công trình lân cận; gói thầu phòng, chống dịch bệnh trong trường hợp khẩn cấp.
- Gói thầu cấp bách nhằm mục tiêu bảo vệ chủ quyền quốc gia, biên giới, biển đảo.
- Gói thầu phải thực hiện với nhà thầu đã thực hiện trước đó để đảm bảo tính tương thích về công nghệ, bản quyền mà không thể thay thế bằng nhà thầu khác; gói thầu nghiên cứu, thử nghiệm; mua bản quyền sở hữu trí tuệ.
- Gói thầu tư vấn lập thiết kế, báo cáo nghiên cứu khả thi được chỉ định cho tác giả phương án kiến trúc trúng tuyển khi đủ năng lực; gói thầu thi công tượng đài, phù điêu, tác phẩm nghệ thuật gắn với quyền tác giả.
- Gói thầu di dời công trình hạ tầng kỹ thuật phục vụ giải phóng mặt bằng; gói thầu rà phá bom mìn, vật nổ chuẩn bị thi công.
- Gói thầu cung cấp sản phẩm, dịch vụ công hoặc gói thầu trong hạn mức được Chính phủ quy định phù hợp điều kiện kinh tế – xã hội từng thời kỳ.
Chào hàng cạnh tranh
Theo Điều 24 Luật Đấu thầu 2023, chào hàng cạnh tranh là hình thức lựa chọn nhà thầu áp dụng cho các gói thầu có quy mô nhỏ, tính chất đơn giản và hàng hóa, dịch vụ phổ thông trên thị trường. Hình thức này được xây dựng nhằm rút ngắn thời gian lựa chọn nhà thầu. Đồng thời vẫn đảm bảo nguyên tắc cạnh tranh, minh bạch và hiệu quả kinh tế trong đấu thầu.
Chào hàng cạnh tranh được áp dụng đối với gói thầu có giá trị trong hạn mức theo quy định của Chính phủ. Bao gồm gói thầu dịch vụ phi tư vấn thông dụng, đơn giản; gói thầu mua sắm hàng hóa sẵn có trên thị trường với tiêu chuẩn kỹ thuật được chuẩn hóa, chất lượng tương đương; và gói thầu xây lắp công trình đơn giản đã có thiết kế bản vẽ thi công được phê duyệt. Hình thức này chỉ được thực hiện khi đáp ứng đủ điều kiện gồm có kế hoạch lựa chọn nhà thầu, có dự toán được phê duyệt và đã được bố trí vốn theo tiến độ thực hiện gói thầu.
Mua sắm trực tiếp
Theo Điều 25 Luật Đấu thầu 2023, mua sắm trực tiếp là hình thức lựa chọn nhà thầu được áp dụng đối với các gói thầu mua sắm hàng hóa có tính chất tương tự với gói thầu đã thực hiện trước đó. Hình thức này nhằm tận dụng kết quả hợp đồng đã ký, rút ngắn thời gian lựa chọn nhà thầu và đảm bảo tính liên tục trong quá trình cung cấp hàng hóa, dịch vụ. Mua sắm trực tiếp được áp dụng khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện sau:
- Nhà thầu đã trúng thầu thông qua đấu thầu rộng rãi hoặc đấu thầu hạn chế và đã ký hợp đồng thực hiện gói thầu trước đó;
- Gói thầu có nội dung, tính chất tương tự và quy mô nhỏ hơn 130% so với gói thầu đã ký hợp đồng trước đó;
- Đơn giá của các phần việc thuộc gói thầu mua sắm trực tiếp không được vượt đơn giá tương ứng của gói thầu trước đó;
- Thời gian từ khi ký hợp đồng gói thầu trước đến ngày phê duyệt kết quả mua sắm trực tiếp không quá 12 tháng.
Tự thực hiện
Theo Điều 26 Luật Đấu thầu 2023, tự thực hiện là hình thức lựa chọn nhà thầu trong đó chủ đầu tư hoặc đơn vị trực tiếp quản lý, sử dụng gói thầu tự tổ chức thực hiện thay vì thuê nhà thầu bên ngoài. Hình thức này được áp dụng nhằm tối ưu nguồn lực sẵn có, đảm bảo tiến độ và tính chủ động trong quá trình triển khai dự án. Đồng thời, việc áp dụng phải đáp ứng đầy đủ điều kiện về năng lực theo quy định pháp luật.
Tự thực hiện được áp dụng đối với gói thầu thuộc dự án hoặc dự toán mua sắm khi đơn vị thực hiện có đủ năng lực kỹ thuật, tài chính và kinh nghiệm đáp ứng yêu cầu của gói thầu. Bên cạnh đó, đơn vị phải có chức năng, nhiệm vụ phù hợp và khả năng huy động nhân sự, thiết bị để triển khai hiệu quả gói thầu theo đúng tiến độ và chất lượng yêu cầu.
Lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư trong trường hợp đặc biệt
Theo Điều 29 Luật Đấu thầu 2023, lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư trong trường hợp đặc biệt được áp dụng đối với các gói thầu, dự án có tính chất đặc thù, riêng biệt mà không thể áp dụng các hình thức lựa chọn thông thường. Hình thức này được sử dụng trong các tình huống đặc biệt nhằm đảm bảo yêu cầu thực tiễn và tính linh hoạt trong quản lý đấu thầu. Việc áp dụng phải được xem xét chặt chẽ và có thẩm quyền phê duyệt theo quy định.
Trường hợp gói thầu hoặc dự án không thể áp dụng các hình thức lựa chọn nhà thầu quy định tại các mục 2.1, 2.2, 2.3, 2.4, 2.5 và 2.6 thì người có thẩm quyền phải trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, quyết định phương án lựa chọn phù hợp. Quy trình này nhằm đảm bảo vẫn giữ được tính kiểm soát, minh bạch và hiệu quả trong các tình huống đặc biệt phát sinh trong thực tế.
Tham gia thực hiện của cộng đồng
Theo Điều 27 Luật Đấu thầu 2023, tham gia thực hiện của cộng đồng là hình thức lựa chọn nhà thầu trong đó cộng đồng dân cư, tổ chức hoặc tổ, nhóm thợ tại địa phương trực tiếp tham gia thực hiện toàn bộ hoặc một phần gói thầu. Hình thức này được áp dụng nhằm phát huy nguồn lực tại chỗ, tạo việc làm cho người dân địa phương và nâng cao hiệu quả triển khai các chương trình phát triển kinh tế – xã hội. Đồng thời, đây cũng là giải pháp phù hợp với các gói thầu quy mô nhỏ, tính chất đơn giản. Hình thức này được áp dụng trong các trường hợp sau:
- Gói thầu thuộc chương trình mục tiêu quốc gia, chương trình hỗ trợ xóa đói giảm nghèo tại các khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa, hải đảo hoặc vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn;
- Gói thầu có quy mô nhỏ mà cộng đồng dân cư, tổ chức, tổ hoặc nhóm thợ tại địa phương có đủ khả năng đảm nhiệm và thực hiện.
Xem thêm: Thông tin về điều kiện cấp chứng chỉ hành nghề đấu thầu mới nhất 2026
Lưu ý khi áp dụng các hình thức đấu thầu
Để việc lựa chọn nhà thầu được thực hiện đúng quy định tại Luật Đấu thầu 2023 và hạn chế tối đa các sai sót trong quá trình triển khai, các đơn vị, chủ đầu tư và cá nhân liên quan cần đặc biệt lưu ý những nội dung sau:
- Tuân thủ nghiêm Luật Đấu thầu 2023: Không chia nhỏ gói thầu nhằm áp dụng các hình thức có tính cạnh tranh thấp như chỉ định thầu. Việc xác định sai hình thức lựa chọn nhà thầu có thể dẫn đến rủi ro pháp lý và ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả dự án.
- Số hóa hoạt động đấu thầu: Tăng cường thực hiện đấu thầu qua mạng trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia để đảm bảo tính công khai, minh bạch và tiết kiệm thời gian xử lý hồ sơ. Đồng thời, cán bộ thực hiện cần được trang bị kỹ năng thao tác hệ thống để tránh sai sót kỹ thuật.
- Nâng cao năng lực cán bộ đấu thầu: Nhân sự tham gia tổ chuyên gia, tổ thẩm định cần được đào tạo đấu thầu bài bản và có chứng chỉ nghiệp vụ theo quy định. Việc tham gia các khóa đào tạo cập nhật Luật Đấu thầu 2023 giúp đảm bảo năng lực thực hiện đúng quy trình và giảm thiểu sai sót trong thực tế.
- Đào tạo tại đơn vị chuyên môn uy tín: Tại Viện Đào Tạo và Hợp Tác Giáo Dục, các khóa đào tạo được xây dựng theo cập nhật mới nhất của Luật 2023, giúp học viên vừa đáp ứng điều kiện chứng chỉ vừa nâng cao kỹ năng xử lý tình huống thực tế trong lựa chọn nhà thầu.
- Hoàn thiện và lưu trữ hồ sơ đầy đủ: Mọi quyết định về hình thức lựa chọn nhà thầu phải được giải trình rõ trong kế hoạch lựa chọn nhà thầu và lưu trữ đầy đủ hồ sơ pháp lý. Việc chuẩn hóa hồ sơ ngay từ đầu giúp thuận lợi cho công tác thanh tra, kiểm tra và đảm bảo tính minh bạch trong quá trình thực hiện.
Luật Đấu thầu 2023 quy định các hình thức đấu thầu như đấu thầu rộng rãi, đấu thầu hạn chế, chỉ định thầu, chào hàng cạnh tranh, mua sắm trực tiếp, tự thực hiện, tham gia của cộng đồng và lựa chọn trong trường hợp đặc biệt. Mỗi hình thức được áp dụng cho từng loại gói thầu khác nhau, tùy theo quy mô, tính chất và yêu cầu thực tế, nhằm đảm bảo lựa chọn được nhà thầu phù hợp, hiệu quả và đúng quy định pháp luật.
Trong thực tế, việc hiểu đúng và áp dụng đúng các hình thức đấu thầu là rất quan trọng để tránh sai sót và rủi ro pháp lý trong quá trình triển khai dự án. Để nắm vững kiến thức và cập nhật quy định mới nhất của Luật Đấu thầu 2023, học viên và cán bộ có thể tham gia các khóa đào tạo chuyên sâu tại Viện Đào Tạo Và Hợp Tác Giáo Dục, nơi cung cấp chương trình học bám sát thực tế, hỗ trợ cấp chứng chỉ và nâng cao kỹ năng áp dụng trong công việc.
